Đorđe Marjanović *

Pregledni naučni članak

UDK: 347.68

doi: https://doi.org/10.46793/GP.1701.043M

DOPUŠTENOST UGOVORA O DOŽIVOTNOM IZDRŽAVANJU IZMEĐU SUPRUŽNIKA: NORMATIVNE DILEME U KONTEKSTU SAVREMENIH PORODIČNIH IZAZOVA**

Rad primljen: 30. 07. 2026.

Rad ispravljen: 01.09.2026.

Rad prihvaćen za objavljivanje: 25. 09. 2026.

Predmet istraživanja je pitanje dopuštenosti ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika u domaćem pravu. Ovom pitanju se pristupa sa dva aspekta: sa jedne strane, kroz sagledavanje važećeg normativnog okvira, a sa druge strane, kroz ispitivanje mogućeg načina uređivanja obaveza koje proizlaze iz ugovora o doživotnom izdržavanju u slučaju prihvatanja određenih rešenja sadržanih u Nacrtu građanskog zakonika Republike Srbije. U Nacrtu građanskog zakonika kao mogućnost je predviđeno dopuštanje zaključenja ugovora o nasleđivanju između supružnika, uz istovremenu zabranu zaključenja ugovora o doživotnom izdržavanju između njih. U prvom delu istraživanja, autor se bavi pitanjem predmeta ugovora o doživotnom izdržavanju sa ciljem sagledavanja obaveza davaoca i primaoca izdržavanja. U drugom delu istraživanja, primenom normativnog, dogmatskog, uporednopravnog metoda, kao i metoda analiziranja sudskih presuda, autor uočava pro et contra razloge u vezi sa dopuštenošću ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika. U trećem delu rada, autor primenom metoda uobičajenih za pravna istraživanja, sagledava postojanje povezanosti između ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju sa ciljem davanja odgovora na pitanje da li bi se obaveza doživotnog izdržavanja mogla predvideti ugovorom o nasleđivanju ukoliko bi on bio dopušten u domaćem pravu. U zaključku autor ističe da je zaključenje ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika dopušteno u skladu sa važećim normativnim okvirom, dok bi, u slučaju prihvatanja analiziranog predloga iz Nacrta građanskog zakonika, supružnici mogućnost uređivanja odnosa povodom doživotnog izdržavanja ostvarivali posredstvom drugih pravnih instrumenata.

Ključne reči: ugovor o doživotnom izdržavanju, ugovor o nasleđivanju, naslednopravni ugovori, ugovori u naslednom pravu.

I UVODNA RAZMATRANJA

Savremene demografske karakteristike, koje se odnose na kontinuirani porast udela starijeg stanovništva i produženi životni vek, podstiču analiziranje ugovora čijim se zaključenjem nastoji obezbediti adekvatan položaj u starijoj životnoj dobi. Istraživanja zdravstvenih karakteristika građana u Republici Srbiji ukazuju da znatan procenat starijih osoba ima funkcionalna ograničenja koja se odnose na hod, sluh, vid, pripremu hrane, obavljanje kućnih poslova i kupovine ili korišćenje toaleta.[1][2] Pri tome, rezultati istraživanja o položaju starijih osoba u Republici Srbiji ukazuju da o starijim osobama i njihovim potrebama najčešće brinu članovi porodice, prijatelji, komšije ili druge osobe iz neposrednog okruženja.^[3] Angažovanje na izdržavanju starijih osoba, neretko dovodi do ekonomskih gubitaka, jer su davaoci izdržavanja primorani da skrate broj časova u kojima su radno angažovani, privremeno napuste zaposlenje ili odlože sprovođenje odluka od značaja za sopstveni profesionalni razvoj.[4] U tom kontekstu, kao posebno značajno nameće se pitanje uloge i značaja ugovora kojima se regulišu prava i obaveze davaoca i primaoca doživotnog izdržavanja. Takve ugovore treba posmatrati sa jedne strane kao instrumente obezbeđivanja sigurnosti, nege i dostojanstvene starosti, a sa druge strane kao instrumente koji omogućavaju da davalac izdržavanja stekne određenu imovinsku korist.

Kao osnovni pravni instrument za uređivanje odnosa u vezi sa doživotnim izdržavanjem, u domaćem pravu se tradicionalno izdvaja ugovor o doživotnom izdržavanju.[5] Važećim Zakonom o nasleđivanju,[6] određeno je da se zaključenjem ugovora o doživotnom izdržavanju primalac izdržavanja obavezuje da se posle njegove smrti na davaoca izdržavanja prenese svojina tačno određenih stvari ili kakva druga prava, a davalac izdržavanja se obavezuje da ga, kao naknadu za to izdržava i da se brine o njemu do kraja života i da ga posle sahrani.[7] Kao sporno u vezi sa ovim ugovorom, postavlja se pitanje opravdanosti njegovog zaključenja između supružnika.[8] Naime, supružnici su zakonski dužni da vode zajednički život i da se međusobno poštuju i pomažu.[9] Obaveze koje proizlaze iz samog bračnog odnosa otvaraju pitanje odnosa između zakonske obaveze međusobnog pomaganja supružnika i ugovorne obaveze doživotnog izdržavanja.[10] Predmet ovog istraživanja je ispitivanje adekvatnosti rešenja prema kojem ugovor o doživotnom izdržavanju mogu punovažno da zaključe supružnici. Predmetno pitanje o mogućnosti zaključenja ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika je u pravnoj doktrini bilo predmet istraživanja još ,,sredinom“ prošlog veka,[11] dok je nakon donošenja važećeg Zakona o nasleđivanju u literaturi izloženo shvatanje da zaključenje ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika više nije sporno i da oni takav ugovor mogu punovažno zaključiti.[12] Predlog rešenja sadržanih u Nacrtu građanskog zakonika iznova aktuelizuje pitanje opravdanosti zaključenja ovog ugovora između supružnika. Naime, Nacrtom građanskog zakonika Republike Srbije predviđeno je rešenje prema kojem bi, u slučaju prihvatanja mogućnosti zaključenja ugovora o nasleđivanju između supružnika, njima bilo onemogućeno zaključenje punovažnog ugovora o doživotnom izdržavanju.[13] Upravo zbog toga, pristup ovom istraživanju podrazumeva: 1) ispitivanje odnosa između obaveza davaoca izdržavanja iz ugovora o doživotnom izdržavanju u odnosu na opseg obaveza koji za supružnike proizlazi iz postojanja bračnog odnosa; 2) ispitivanje mogućnosti da se ugovorom o nasleđivanju predvidi obaveza doživotnog izdržavanja između supružnika.

Značaj istraživanja prepoznajemo u karakteristikama savremenog pravnog prometa koji odlikuje potreba za zaključivanjem ugovora kod kojih je doživotno izdržavanje predmet ugovorne obaveze. Takva istraživanja neretko se sprovode i u uporednom pravu,[14] a kao uzrok toga ističu se shvatanja prema kojima su demografske promene, starost stanovnišvta, produžavanje životnog veka i potreba za obezbeđivanjem nege starijih jedan od najvećih izazova savremenog društva. U pravu Republike Srbije, potreba za istraživanjem ovih ugovora proizlazi i iz činjenice da alternativni mehanizmi pružanja pomoći starijim osobama, koji bi podrazumevali dostupnost profesionalnih negovatelja sa uređenim radnopravnim statusom, još uvek nisu u dovoljnoj meri razvijeni i dostupni, te je stoga ugovor o doživotnom izdržavanju naročito značajan instrument obezbeđivanja izdržavanja.[15]

II PREDMET UGOVORA O DOŽIVOTNOM IZDRŽAVANJU

Produžavanje životnog veka ukazuje na sve veći broj lica koja, uprkos mogućim ograničenjima u obavljanju svakodnevnih životnih aktivnosti, prouzrokovanim hroničnim oboljenjima provode duži period života u poznoj životnoj dobi. Kako bi se prevazišla moguća funkcionalna ograničenja, ova lica mogu, u granicama slobode ugovaranja, urediti odnose koji će im obezbediti odgovarajući stepen sigurnosti, nege i podrške u budućnosti. Kao sporno nameće se pitanje na koji način ugovorom definisati sadržinu obaveze davaoca izdržavanja, imajući u vidu da primalac doživotnog izdržavanja, ugovor zaključuje radi zadovoljenja različitih životnih potreba koje se tokom trajanja ugovora mogu menjati.

Potrebe osoba kojima su određene životne funkcije ograničene mogu biti najrazličitije usled čega je ugovorno preciziranje takvih obaveza od značaja i za davaoca i za primaoca izdržavanja. Na osnovu analiziranja teorijske građe[16] i sudske prakse,[17] primećujemo da se kao predmet obaveze davaoca izdržavanja određuju: nabavka hrane, kupovina lekova, kupovina odeće ili obuće, održavanje higijene u stanu, davanje „džeparca“, uspostavljanje zajednice života i održavanje zajedničkog domaćinstva, omogućavanje pristojnog života prema godinama primaoca izdržavanja i njegovom zdravstvenom stanju,[18] kupovina energenata za grejanje, pružanje svakodnevne ili povremene pažnje, pripremanje dijetalne hrane, omogućavanje posećivanja muzeja, izložbi ili gledanja pozorišnih predstava. Raznovrsnost životnih potreba lica kojima je potrebno izdržavanje ukazuje na neophodnost što preciznijeg određenja obaveze izdržavanja, a sve sa ciljem zaštite pravnog položaja primaoca izdržavanja i učvršćivanja uverenja da će u periodu starosti ostvarivati sve potrebe u pogledu kojih mu bude potrebna podrška drugog lica. Pri tome, precizno određenje ugovornih obaveza doprinosi izbegavanju sukoba u kontekstu mogućih tvrdnji da davalac izdržavanja neadekvatno ili neblagovremeno izvršava svoje ugovorne obaveze. Ipak, ukoliko ugovorne strane ne ugovore izričito obaveze u vezi sa davanjem izdržavanja, primeniće se odredba Zakona o nasleđivanju kojom je predviđeno šta naročito, ukoliko ugovorom nije nešto drugo predviđeno, obuhvata obaveza izdržavanja. U tom slučaju obaveze davaoca izdržavanja su da primaocu izdržavanja obezbedi stanovanje, hranu, odeću i obuću, odgovarajuću negu u bolesti i starosti, troškove lečenja i davanja za svakodnevne uobičajene potrebe kako bi se primaocu izdržavanja obezbedilo zadovoljenje svih potreba koje, usled starosti, bolesti ili drugih okolnosti, više nije u mogućnosti da samostalno zadovolji.[19]

Shodno potrebama koje primaoci izdržavanja mogu imati, od značaja je da ugovor o doživotnom izdržavanju zaključe sa sebi bliskom osobom. Kako se to navodi u teoriji, primalac izdržavanja ima opravdani interes da izdržavanje prima od lica sa kojim je u bliskom odnosu.[20] Potrebe primaoca izdržavanja u pojedinim slučajevima mogu zahtevati kontinuiranu i intenzivnu podršku, koja podrazumeva višečasovnu ili celodnevnu negu, kao i pomoć pri obavljanju svakodnevnih aktivnosti.^[21] Usled posebne prirode obaveza izdržavanja, izbor lica sa kojim će biti zaključen ugovor o doživotnom izdržavanju uslovljen je stepenom poverenja između ugovornih strana i njihovom međusobnom bliskošću. Budući da se obaveze davaoca izdržavanja u pojedinim slučajevima neposredno odnose na zadovoljenje osnovnih životnih potreba primaoca izdržavanja i obezbeđivanje njegove svakodnevne egzistencije, posledice neodgovarajućeg izbora ugovornog partnera mogu biti naročito teške. U slučaju da davalac izdržavanja neadekvatno izvršava obaveze koje proizlaze iz ugovora o doživotnom izdržavanju, primalac izdržavanja može zahtevati raskid ugovora. Međutim, i pored mogućnosti raskida ugovora, blagovremeno i adekvatno zadovoljenje njegovih osnovnih životnih potreba može biti ugroženo. Upravo zbog toga, izbor ugovornog partnera kod ugovora o doživotnom izdržavanju predstavlja jedan od ključnih preduslova za stabilno i kontinuirano obezbeđivanje potreba primaoca izdržavanja.

Primalac izdržavanja se obavezuje da se u toku izvršenja ugovora ponaša u skladu sa načelom savesnosti i poštenja kao i da se na davaoca izdržavanja prenese svojina tačno određenih nepokretnih ili pokretnih stvari u trenutku njegove smrti a koji su primaocu izdržavanja pripadali u trenutku zaključenja ugovora. Pri tome predmet primaočeve obaveze može biti sve ono što može biti predmet bilo koje ugovorne obligacije, izuzev primaočeve zaostavštine, odnosno stvari i prava koja će se zateći u njegovoj zaostavštini.[22] Za razliku od domaćeg prava, u pojedinim pravima zemalja regiona dopušteno je da se primalac izdržavanja obaveže da na davaoca izdržavanja prenese i buduću imovinu odnosno buduću stvar. Kao argument zbog kojeg je ovakvo stanovište opravdano, u hrvatskoj pravnoj teoriji, ističe se to, da je u njihovom pravu dopušteno zaključenje ugovora o poklonu budućih stvari do visine polovine imovine, pa se smatra da, ako je raspolaganje budućom imovinom dozvoljeno u okviru besteretnog pravnog posla, utoliko pre treba dopustiti takvo raspolaganje i u okviru teretnog ugovora.[23]

III O DOZVOLJENOSTI UGOVORA O DOŽIVOTNOM IZDRŽAVANJU IZMEĐU SUPRUŽNIKA: PRO ET CONTRA

Kako je već istaknuto u uvodnim razmatranjima ovog rada, pitanje opravdanosti zaključivanja ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika predstavlja jedno od tradicionalno spornih pitanja domaćeg naslednog prava. Analizom pravne teorije, sudske prakse i normativnih predloga koji su se odnosili na uređenje ovog pitanja, mogu se izdvojiti dva suprotna shvatanja. Prema jednom, ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika ne treba dopustiti, dok prema drugom ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika treba dopustiti, ali uz ispunjenje posebnih uslova koji se odnose na sadržinu obaveze davaoca izdržavanja.     

Među argumentima koji se u domaćoj pravnoj književnosti, kako starijoj tako i savremenoj, ističu u prilog nedopuštenosti ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika, posebno mesto zauzima stanovište da je ovakav ugovor u koliziji sa zakonskom obavezom izdržavanja supružnika.[24] Pri tome, autori ukazuju da je ugovaranje doživotnog izdržavanja između supružnika protivno propisima kojima se uređuju bračni odnosi,[25] da stabilnost ličnih odnosa može biti narušena aleatornom prirodom ugovora o doživotnom izdržavanju,[26] ili da je ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika povod za pravnu i moralnu degradaciju braka, odnosno da u sebi krije motive koji su protivni moralnim osnovama braka.[27] Navedena shvatanja o nemogućnosti da supružnici zaključe punovažan ugovor o doživotnom izdržavanju mogu se dovesti u vezu sa ličnim pravima i dužnostima supružnika u vezi sa kojima nije moguće sporazumevati se, niti ih voljom menjati.[28] U takve obaveze, svrstavaju se i one obaveze koje bi mogle biti predmet ugovora o doživotnom izdržavanju, kao što je to obaveza uzajamnog pomaganja i poštovanja. Osim toga, Zakon o nasleđivanju sadrži odredbu prema kojoj nadživeli supružnik gubi pravo zakonskog nasleđivanja ako je zajednica života sa ostaviocem, pre otvaranja nasleđa, trajno prestala njegovom krivicom.[29] U domaćoj sudskoj praksi, uočavamo shvatanja prema kojima do gubitka prava zakonskog nasleđivanja dolazi u slučaju kada tužena nije vodila brigu o suprugu, niti mu je pružala pomoć i negu u vreme bolesti kada mu je to bilo najpotrebnije, a što se uobičajeno očekuje od bračnog druga.[30] U kontekstu ovakvog pristupa sudova, moglo bi se doći do shvatanja da je briga o supružniku i ispunjavanje pojedinih bračnih dužnosti uslov za sticanje prava nasleđivanja. Otuda, u svetlu takve zakonske odredbe i shvatanja sadržanih u sudskoj praksi može se postaviti pitanje opravdanosti zaključivanja ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika.

Sam po sebi, brak bi trebalo da predstavlja životnu zajednicu u kojoj supružnici u najvećoj mogućoj meri ostvaruju svoju ličnost, deleći kako trenutke uspeha i radosti, tako i životne neuspehe i iskušenja. Zasnovan na uzajamnom razumevanju, poverenju i solidarnosti, brak omogućava supružnicima da zajedničkim snagama prevazilaze životne teškoće i izazove, čineći svakodnevni život stabilnijim, lakšim i ispunjenijim.[31] Upravo iz ovog razloga, kao centralno pitanje nameće se da li je ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika zaista nespojiv sa prirodom bračne zajednice ili je, ipak, reč o dva različita izvora obaveza koje mogu postojati paralelno.

U inostranoj literaturi takođe uočavamo shvatanja da ugovor o izdržavanju između supružnika ne treba dozvoliti usled kolizije zakonske i ugovorne obaveze izdržavanja. Tako, u španskoj pravnoj književnosti, u kojoj se analizira ugovor o izdržavanju (pactos de alimentos), pojedini autori ističu da ovaj ugovor ne može biti punovažan ukoliko bi njime jedan supružnik preuzeo ugovornu obavezu koja već proizlazi iz zakona.[32] Prema ovakvim shvatanjima, ugovor bi bio nedopušten zbog nedostatka potrebe da se ugovorom uredi obaveza izdržavanja, budući da bi se njime jedan supružnik obavezao na ispunjenje činidbe koju je već dužan da pruža na osnovu bračnog odnosa.[33] U tamošnjoj literaturi, mogućnost da supružnici zaključe ugovor o izdržavanju u više navrata je analizirana u kontekstu presude Vrhovnog suda Španije,[34] kojom je zauzet stav da ugovor o izdržavanju zaključen pre stupanja ugovornih strana u brak neće na isti način proizvoditi pravno dejstvo nakon zaključenja braka. Naime, prema shvatanju tamošnjeg suda u predmetnoj presudi, stupanjem u brak nastaje zakonska obaveza međusobnog izdržavanja, pomoći i solidarnosti između supružnika, koja predstavlja pravni osnov sa istovetnim obavezama.[35]

Nasuprot shvatanju prema kojem zaključenje ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika ne bi trebalo dozvoliti zbog postojanja zakonske obaveze izdržavanja, u pravnoj literaturi zastupljeno je i stanovište prema kojem zakonska i ugovorna obaveza izdržavanja mogu postojati paralelno, odnosno „jedna pored druge“.[36] U tom smislu, sa jedne strane „stoje“ lična prava i dužnosti supružnika, koja su imperativne prirode, i predstavljaju minimalni sadržaj koji jedna životna zajednica mora ispunjavati da bi se mogla smatrati brakom. Pomoć, podrška, solidarnost i izdržavanje predstavljaju suštinske elemente bračne zajednice koji proizlaze iz samog postojanja braka. Sa druge strane „stoje“ obaveze iz ugovora o doživotnom izdržavanju koje su po svojoj prirodi drugačije nego zakonska obaveza pomoći i podrške ili zakonske obaveze izdržavanja.

Zakonska obaveza izdržavanja zasniva se neposredno na zakonu i nastaje kada su ispunjeni zakonom predviđeni uslovi, odnosno kada jedan supružnik nema dovoljno sredstava za život, a nesposoban je za rad ili je nezaposlen, pri čemu se njen obim određuje prema potrebama poverioca izdržavanja i mogućnostima dužnika izdržavanja.[37] Pri tome, obaveza pružanja poštovanja i pomaganja[38] određena je na apstraktan način usled čega je različiti supružnici mogu shvatiti na različiti način. U tom smislu, interes supružnika može biti da ugovorom preciziraju potrebe koje se odnose na doživotno izdržavanje kao i da predvide odgovarajuću naknadu za to. Svakako, interesi supružnika i njihova zajednička volja mogu nalagati da se solidarnost između njih manifestuje tako što će supružnik koji raspolaže materijalnim sredstvima, takvim sredstvima raspolagati u cilju odgovarajućeg priznanja i kompenzacije za poseban vid pomoći i nege koju mu drugi supružnik pruža.[39]

Karakteristika zakonske obaveze pružanja pomoći i podrške jeste da nije praćena sankcijom koja bi omogućila njeno prinudno ostvarivanje ili pravo na novčanu naknadu štete u slučaju neizvršenja zakonske obaveze.[40] Pri tome, reč je o strogo ličnoj obavezi, čija je sadržina vezana za lični odnos supružnika i koja, usled svoje lične prirode, ne prelazi na naslednike. Nasuprot tome, kod ugovora o doživotnom izdržavanju u slučaju neispunjenja ili neadekvatnog izvršavanja ugovornih obaveza,[41] primalac izdržavanja može zahtevati raskid ugovora i eventualno pravo na naknadu štete usled postojanja ugovorne odgovornosti.[42] Dok je zakonska obaveza izdržavanja strogo vezana za lični odnos supružnika kod ugovora o doživotnom izdržavanju smrt davaoca izdržavanja pre primaoca izdržavanja ne dovodi nužno do prestanka ugovornog odnosa. Naime, ako davalac izdržavanja premine pre primaoca izdržavanja, njegov supružnik i potomci koji su pozvani na nasleđe, mogu preuzeti ispunjenje ugovornih obaveza, ukoliko na to pristanu, što može predstavljati značajan vid sigurnosti za primaoca izdržavanja.[43] Shodno tome, da se u ovom istraživanju bavimo pitanjem dopuštenosti ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika, ukoliko bi primalac izdržavanja nadživeo davaoca izdržavanja, tada bi obaveza davaoca izdržavanja mogla da pređe jedino na potomke koji su pozvani na nasleđe i koji su na to pristali.[44] Kao još jedna razlika između sa jedne strane zakonske obaveze pomoći i pomaganja supružniku i sa druge strane ugovorne obaveze izdržavanja uočava se to što su obaveze koje proizlaze iz braka ograničene zakonom utvrđenim standardima dok sadržina obaveza iz ugovora o doživotnom izdržavanju zavisi od volje i interesa ugovornih strana, izraženih kroz konkretizaciju predmeta ugovora. Zbog toga ugovor o doživotnom izdržavanju može doprineti učvršćivanju sigurnosti kod primaoca izdržavanja što može predstavljati i razlog za zaključenje ugovora sa supružnikom. Osim toga, shodno prirodi obaveza davaoca izdržavanja i intuitu personae karakteristikama ugovora, sužavanje opsega slobode ugovaranja i to ograničavanjem slobode izbora druge ugovorne strane moglo bi se štetno odraziti na funkciju koju ovaj ugovor treba da ima u pravnom prometu. Ipak, kao ključno sporno pitanje, u vezi sa odnosom između ugovorne obaveze doživotnog izdržavanja i obaveza koje proizlaze iz braka, izdvaja se: prema kojim kriterijumima je moguće razgraničiti obaveze koje supružnici imaju već na osnovu samog bračnog odnosa od onih koje predstavljaju samostalnu ugovornu obavezu zasnovanu na ugovoru o doživotnom izdržavanju?

U domaćoj sudskoj praksi, uočavamo više presuda[45] u kojima su sudovi u obrazloženjima presuda ukazali da se obaveza izdržavanja izvršavala na način koji prevazilazi uobičajene brige supružnika u braku. Primera radi, u jednoj od analiziranih presuda, sud je utvrdio da je primalac izdržavanja još u prvim godinama bračnog odnosa počeo da se suočava sa ozbiljnim zdravstvenim tegobama, koje su vremenom postajale sve izraženije. Zbog hroničnih oboljenja i procene lekara da će mu u budućnosti biti potrebna sve intenzivnija nega i pomoć, supružnici su razgovarali o načinu obezbeđivanja njegove buduće zaštite. Iako je supruga izrazila spremnost da se o njemu stara, primalac izdržavanja je insistirao da se obaveza izdržavanja definiše ugovorom o doživotnom izdržavanju. Prema utvrđenom činjeničnom stanju, suprug je smatrao da će se njegovo zdravstveno stanje vremenom pogoršavati i da će obaveze supruge prevazilaziti uobičajene bračne dužnosti. Obaveze davaoca izdržavanja obuhvatale su, između ostalog, pomoć prilikom odlaska u toalet, za kojim je primalac izdržavanja imao potrebu na svakih 15 do 20 minuta, pomoć u održavanju lične higijene, kao i prilikom oblačenja i svlačenja garderobe. Usled svog zdravstvenog stanja, primalac izdržavanja nije bio sposoban za samostalno korišćenje toaleta, obuvanje, vezivanje pertli, obuvanje čarapa, sečenje noktiju na nogama, održavanje higijene stopala, kao ni za samostalno korišćenje propisane terapije. Osim navedenog, davalac izdržavanja je preuzeo i veći deo poslova u okviru delatnosti koju su supružnici zajednički obavljali. Naposletku, sud u analiziranoj presudi ističe da sama činjenica da su ugovor o doživotnom izdržavanju zaključili supružnici ne predstavlja smetnju za njegovo zaključenje, naročito imajući u vidu da su obaveze koje je davalac izdržavanja preuzeo po svom obimu i intenzitetu „prevazilazile uobičajenu brigu prema supružniku“. Prema oceni suda, upravo zbog takvog obima pružene nege, pomoći i pažnje, primalac izdržavanja je želeo da se „oduži“ za svu brigu i negu koju mu je davalac izdržavanja pružio, odnosno za „žrtvu“ koju je, kako je sam navodio, davalac izdržavanja podneo.[46]

Analizirajući predmetnu presudu, uočavamo da je sud poseban značaj pridao okolnosti da su obaveze koje je preuzeo davalac izdržavanja po svom obimu i intenzitetu prevazilazile uobičajenu brigu koja proizlazi iz bračne zajednice. U još jednoj presudi koja je bila predmet naše analize, uvideli smo da je sud poseban značaj pridao okolnosti da je primaocu izdržavanja u tolikoj meri bilo narušeno zdravstveno stanje da mu je tuđa nega i pomoć bila neophodna, da je ona podrazumevala čestu pomoć pri učestalom odlasku kod lekara, u kretanju, u obavljanju higijenskih potreba, te je sud utvrdio da je takav obim obaveza davaoca izdržavanja opravdao svrhu i cilj raspolaganja imovinom ugovorom o doživotnom izdržavanju i pored postojanja bračnog odnosa, a samim tim i dužnosti koje se vezuju za brak.[47] Pristup i shvatanja suda iz predmetnih analiziranih presuda, mogu se dovesti u vezu sa savremenim shvatanjima o značaju davanja imovinske protivčinidbe za pruženu negu i staranje o zavisnim članovima porodice.^[48] Naime, u savremenoj literaturi ukazuje se da članovi porodice često preuzimaju ulogu neplaćenih negovatelja, pružajući dugotrajnu i intenzivnu pomoć svojim bliskim licima, bez odgovarajuće naknade za takav rad.[49] Pri tome, takvi oblici nege mogu biti praćeni različitim ekonomskim gubicima, ali i psihofizičkim naporima i teškoćama. Polazište ovakvog pristupa zasniva se na preispitivanju tradicionalne pretpostavke prema kojoj se porodična briga podrazumeva kao besplatna i moralna obaveza koja ne zahteva davanje posebne protivčinidbe. Svakako, takav pristup ne podrazumeva da sve oblike porodične solidarnosti treba svesti na ekonomsku vrednost, već se ističe značaj prepoznavanja stvarnog napora, vremena i odricanja koje dugotrajna nega podrazumeva i koja može prevazilaziti uobičajene obaveze koje se vezuju za brak.

U uporednom pravu uočavamo nastojanje zakonodavaca, ali i pravne teorije, da istaknu značaj davanje odgovarajuće naknade osobama koje pružaju negu starijim osobama u porodici. Tako je reformom naslednog prava u Austriji 2015. godine uveden institut Pflegevermächtnis, kojim se licima bliskim ostaviocu koja su mu pružala negu najmanje šest meseci tokom poslednje tri godine pre njegove smrti priznaje pravo na određeno davanje iz zaostavštine ukoliko mu naknada za pruženu negu nije izvršena po drugom osnovu. Značajno je da u krug lica koja mogu ostvariti ovo pravo spada i supružnik ostavioca, ukoliko ispunjava zakonom propisane uslove u pogledu pružene nege.[50] U doktrini se uočavaju shvatanja da odnos prema porodičnoj brizi o starijim osobama podrazumeva i odražava ideju porodične solidarnosti, ali da to ne znači da ona nužno treba biti besplatna[51] ili da ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika može doprineti obezbeđivanju dostojanstvene starosti, usled toga što drugi oblici obezbeđivanja izdržavanja tome ne doprinose u potpunosti.[52] Takođe u literaturi uočavamo i stavove prema kojima se pravo na „nagradu“ pružaocima izdržavanja povezuje sa promenama u savremenim porodičnim odnosima, pre svega sa slabljenjem tradicionalnih oblika porodične solidarnosti i sve većom potrebom za pravnim priznanjem rada lica koja preuzimaju brigu o starijim članovima porodice.[53]

Na osnovu analize teorijske građe, pojedinih normativnih rešenja iz uporednog prava, kao i pojedinih presuda iz domaće sudske prakse, mišljenja smo da zaključenje ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika ne treba posmatrati kao odstupanje od načela porodične solidarnosti. Naprotiv, reč je o instrumentu obezbeđivanja izdržavanja koji omogućava adekvatno vrednovanje nege i podrške kada njihov obim i intenzitet prevazilazi ono što se može smatrati uobičajenim sadržajem bračnih obaveza. Navedeno shvatanje proizlazi iz toga što primalac izdržavanja na taj način može adekvatno vrednovati lični i imovinski angažman davaoca izdržavanja i sprečiti da njegova spremnost na pružanje pomoći i nege bude shvaćena kao „prekomerna žrtva“ koja proizlazi isključivo iz obaveza koje se vezuju za brak. Umesto da se zaključivanje ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika bez njegove sveobuhvatne analize u svakom konkretnom slučaju posmatra kao sredstvo zloupotrebe, ovakve ugovore najpre treba posmatrati kao voljan izbor da se obaveza doživotnog izdržavanja poveri najbližoj osobi i da joj se za to za uzvrat pruži odgovarajuća naknada. Pri tome, potrebno je imati u vidu da rezultati istraživanja sprovedenih u Republici Srbiji ukazuju na to da je neformalna podrška koju članovi porodice pružaju starijim osobama često ograničena usled poslovnih obaveza ili nedostatka vremena.[54] Stoga smatramo da ne bi trebalo ograničavati mogućnost da primalac izdržavanja svoje izdržavanje obezbedi zaključenjem ugovora o doživotnom izdržavanju, kojim će nadoknaditi gubitke koje davalac izdržavanja trpi pružanjem intenzivne i dugotrajne nege, a koji prevazilaze ono što se uobičajeno očekuje u okviru bračne obaveze uzajamnog pomaganja.

IV DOPUŠTENOST UGOVARANJA DOŽIVOTNOG IZDRŽAVANJA U OKVIRU UGOVORA O NASLEĐIVANJU

Pored shvatanja da ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika ne bi trebalo dozvoliti zbog njegove moguće kolizije sa zakonskom obavezom izdržavanja koja proizlazi iz braka, u literaturi je prisutno i stanovište prema kojem bi zaključenje ovakvog ugovora trebalo isključiti jer se njime može zaobići zabrana zaključivanja ugovora o nasleđivanju. Osim toga, u literaturi su prisutna i shvatanja prema kojima bi ukidanje mogućnosti zaključenja ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika, uz istovremeno dopuštanje zaključenja ugovora o nasleđivanju između njih, predstavljalo kvalitativan pomak, budući da bi se na taj način smanjio broj simulovanih ugovora, a time bi se doprinelo jačanju pravne sigurnosti i zaštiti položaja nužnih naslednika i poverilaca.[55] Ovakva shvatanja ukazuju na potrebu ispitivanja da li će obaveza doživotnog izdržavanja moći da se predvidi u ugovoru o nasleđivanju, što je posebno značajno imajući u vidu već izložen normativni predlog koji je sadržan u Nacrtu građanskog zakonika.

Primenom istorijskopravnog metoda uočava se da su u ranijim vremenskim periodima postojale dileme u pogledu razgraničenja ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju, što je dovelo i do formiranja brojnih i međusobno različitih teorijskih stanovišta. Najpre, uvođenje ugovora o doživotnom izdržavanju u domaće pravo, bilo je praćeno ukidanjem ugovora o doživotnom izdržavanju koji je poznavao Srpski građanski zakonik.[56] Tako, Zakonom o nasleđivanju iz 1955. predviđeno je da ugovor kojim se jedan ugovornik obavezuje da izdržava doživotno drugog ugovornika, ili neko treće lice, a u kome drugi ugovornik izjavljuje da mu ostavlja svu svoju imovinu ili jedan njen deo u nasleđe nije ugovor o nasleđivanju nego je to ugovor o otuđenju uz naknadu svih nepokretnih stvari koje pripadaju primaocu izdržavanja u vreme zaključenja ugovora ili određenog dela tih stvari, čija je predaja davaocu izdržavanja odložena do smrti primaoca izdržavanja.^[57] U periodu nakon donošenja Saveznog zakona o nasleđivanju 1955. u doktrini su istaknuta suprotstavljena shvatanja u vezi sa prirodom ovog ugovora. Sa jedne strane, istaknuto je mišljenje da ovaj ugovor predstavlja modalitet ugovora o nasleđivanju što proizlazi iz toga da zakonodavac nije predvideo ugovor o doživotnom izdržavanju kao posebnu kategoriju ugovora, već je samo predvideo jednu vrstu takvog ugovora i to onog kod kojeg primalac izdržavanja izjavljuje da ostavlja davaocu izdržavanja u nasleđe svu svoju imovinu ili jedan njen deo.^[58] Ovakvo shvatanje, proizlazilo je iz mogućnosti da obaveza doživotnog izdržavanja bude predviđena različitim ugovorima, a da je zakonodavac normirao samo onaj ugovor kod kojeg se obaveza primaoca izdržavanja vezuje za trenutak njegove smrti. Sa druge strane, još tada, pojedini autori su ukazivali da je ugovor o doživotnom izdržavanju obligacionopravni ugovor, čije je jedino nasledno dejstvo u tome što se zbog njegovog dejstva iz sastava zaostavštine isključuju izvesna dobra. Razlog za njihovo isključenje leži u činjenici da ta dobra u trenutku smrti primaoca izdržavanja više nisu njegova imovina, budući da je njima raspolagao ugovorom o doživotnom izdržavanju, dok je prenos njihove svojine odložen do njegove smrti.[59] Danas, pojedini autori koji komentarišu ovo normativno rešenje, ukazuju da iz ovakvog načina određenja ugovora o doživotnom izdržavanju proizlazi dilema, da li je cilj ugovora o doživotnom izdržavanju kauza obezbeđenje doživotnog izdržavanja ili raspolaganje za slučaj smrti.[60] Takođe, zastupljeno je i shvatanje da zakonodavac prvobitnim definisanjem ugovora o doživotnom izdržavanju nije konstituisao poseban imenovani ugovor obligacionog prava, već je izvršio svojevrsnu „zakonsku konverziju“, usled čega je eksplicitno određeno da se ništav ugovor o nasleđivanju preobražava u drugi, punovažan ugovor koji proizvodi slična pravna dejstva.[61]

Primenjujući uporednopravni metod, uočavamo nekoliko normativnih rešenja koja su od značaja za sagledavanje odnosa između ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju, a naročito u kontekstu zaključenja ovih ugovora između supružnika. Tako, u pravu Švajcarske predviđeno je da se na ugovor o doživotnom izdržavanju zaključenom između ostavioca kao primaoca izdržavanja i njegovog naslednika kao davaoca izdržavanja primenjuju pravila kojima se reguliše ugovor o nasleđivanju.[62] U pravu Makedonije predviđeno je da je ugovor o nasleđivanju nedopušten osim ukoliko nasledstvo nije ostavljeno kao naknada za primljeno izdržavanje.[63] Uočava se da je najbliža normativna veza između ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju u pravu Mađarske. U pravu Mađarske, ugovor o doživotnom izdržavanju definiše se kao ugovor kojim se imenuje naslednik koji ujedno ima obavezu da obezbeđuje izdržavanje i negu primaoca izdržavanja tokom njegovog života.[64] Osim toga, primenjujući metod analize teorijske građe, uočavamo da je jedan od osnovnih razloga zbog kojih se zaključuje ugovor o nasleđivanju u drugim državama u kojima je ovaj ugovor dozvoljen, obezbeđivanje nege odnosno izdržavanja. Takva mogućnost predviđanja obaveze doživotnog izdržavanja u ugovoru o nasleđivanju je moguća, s obzirom da ovaj ugovor može biti i teretan. Primera radi, u pravu Nemačke dozvoljen je teretni ugovor o nasleđivanju kod kojeg zaveštalac imenuje saugovornika ili treće lice za svog naslednika, a saugovornik se obavezuje da ga za to izdržava.[65] Uočavamo i da autori iz onih država u kojima je ugovor o nasleđivanju zabranjen razmatraju potrebu njegovog normiranja upravo ukazujući na mogući značaj ovog ugovora u kontekstu mogućnosti obezbeđivanja doživotnog izdržavanja.^[66]

Primenom normativnog, istorijskopravnog i uporednopravnog metoda uočava se višestruka povezanost ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju. Ona se, pre svega, ogleda u normativnom razvoju ugovora o doživotnom izdržavanju, čije je uvođenje u domaći pravni sistem vremenski usledilo nakon što je ugovor o nasleđivanju postao nedopušten u domaćem pravu. Osim toga, u pravnim sistemima koji poznaju i uređuju ugovor o nasleđivanju, obaveza doživotnog izdržavanja predstavlja ili sastavni element zakonske definicije ovog ugovora ili jedan od najčešćih razloga njegovog zaključenja. Polazeći od toga, smatramo da normativne izmene kojima bi se isključivo između supružnika dopustilo zaključenje ugovora o nasleđivanju, uz istovremenu zabranu zaključenja ugovora o doživotnom izdržavanju, ne bi suštinski uticale na mogućnost ugovaranja obaveze doživotnog izdržavanja među njima. Naime, ugovor o nasleđivanju odlikuje se dovoljnom fleksibilnošću da njegova sadržina može obuhvatiti i obavezu doživotnog izdržavanja, tako da bi supružnici i dalje mogli da obezbede doživotno izdržavanje putem ovog ugovora.[67] Stoga, kao ključno pitanje prilikom eventualnih normativnih izmena, treba postaviti ono koje se odnosi na tačke razgraničenja između ugovora o doživotnom izdržavanju i ugovora o nasleđivanju. Pri tome, mišljenja smo da je potrebno uvažiti da supružnici mogu imati interes da između sebe ugovore obavezu doživotnog izdržavanja. Istovremeno, potrebno je analizirati i pitanje opravdanosti normativnog rešenja prema kojem bi se normativne izmene u vezi sa zabranom zaključenja ugovora o doživotnom izdržavanju i dopuštanja zaključenja ugovora o nasleđivanju odnosile samo na ugovorne odnose između supružnika. Imajući u vidu značaj navedenih pitanja, njihova detaljnija analiza biće predmet naših narednih istraživanja.

V ZAKLJUČNA RAZMATRANJA

Rezultati sprovedenog istraživanja ukazuju da je, prema važećem pravu, ugovor o doživotnom izdržavanju između supružnika dozvoljen ukoliko iz okolnosti konkretnog slučaja proizlazi da obaveze davaoca izdržavanja po svom obimu, intenzitetu i sadržini prevazilaze uobičajene obaveze koje proizlaze iz bračnog odnosa. Normativno definisanje kriterijuma prema kojima bi se cenile okolnosti takvog vida izdržavanja ne čini nam se odgovarajućim, imajući u vidu prirodu ugovora o doživotnom izdržavanju i raznovrsnost životnih situacija u kojima se može javiti potreba za zaključenjem ugovora o doživotnom izdržavanju. Utvrđivanje postojanja takvog intenziteta obaveza davaoca izdržavanja nesumnjivo će biti praćeno teškoćama i dilemama koje će sudska praksa morati da prevaziđe u svakom konkretnom slučaju. Pred sudovima se, stoga, postavlja izazov uspostavljanja ravnoteže između poštovanja obaveza koje proizlaze iz braka, interesa supružnika da svoje odnose urede putem ugovora o doživotnom izdržavanju i interesa nužnih naslednika i poverilaca. Prilikom uspostavljanja takve ravnoteže neophodno je uvažiti činjenicu da, u skladu sa savremenim demografskim trendovima i promenama u strukturi porodičnih odnosa, supružnici mogu imati opravdan interes da putem ugovora urede međusobne obaveze u vezi sa doživotnim izdržavanjem. Čini nam se da takav interes supružnika nije uvek bio u dovoljnoj meri prepoznat u domaćem pravu, usled čega su u teoriji prisutna različita shvatanja o dopuštenosti ugovora o doživotnom izdržavanju između supružnika.

U slučaju prihvatanja rešenja iz Nacrta građanskog zakonika, prema kojem bi bila uvedena mogućnost zaključenja punovažnog ugovora o nasleđivanju između supružnika, uz istovremeno isključenje mogućnosti zaključenja punovažnog ugovora o doživotnom izdržavanju između njih, ne bi u potpunosti bila isključena mogućnost ugovornog uređivanja obaveze doživotnog izdržavanja, već bi takvo uređivanje bilo moguće posredstvom drugih pravnih instrumenata. Ispitivanje sličnosti i razlika između različitih srodnih ugovora moglo bi pružiti odgovor na pitanje koji pravni instrument omogućava uspostavljanje adekvatnog balansa između različitih pravno relevantnih interesa. Smatramo da je neophodno sprovesti sveobuhvatno i sistematizovano istraživanje radi razgraničenja različitih srodnih ugovora kod kojih obaveza doživotnog izdržavanja može biti predmet ugovornog uređenja.

Đorđe Marjanović *

THE PERMISSIBILITY OF LIFE CARE CONTRACTS BETWEEN SPOUSES: NORMATIVE DILEMMAS IN THE CONTEXT OF CONTEMPORARY FAMILY CHALLENGES

Summary

The subject of the paper is the issue of the permissibility of life care contracts between spouses under Serbian law. This issue is examined from two perspectives: first, by considering the current legal framework and, second, by examining the possible regulation of the obligations arising from life care contracts if certain solutions contained in the Draft Civil Code of the Republic of Serbia were adopted. The Draft Civil Code provides for the possibility of permitting the conclusion of inheritance contracts between spouses, while simultaneously prohibiting the conclusion of life care contracts between them. In the first part of the paper, the author examines the subject matter of the life care contract with the aim of considering the obligations of the care provider and the care recipient. In the second part of the paper, by applying the normative, doctrinal, comparative law, and case law methods, the author identifies the arguments pro et contra regarding the permissibility of life care contracts between spouses. In the third part of the paper, by applying methods commonly used in legal research, the author examines the relationship between life care contracts and inheritance contracts with the aim of determining whether an obligation of lifetime care could be provided for by an inheritance contract if such a contract were permitted under Serbian law. The paper concludes that the conclusion of a life care contract between spouses is permissible under the current legal framework, whereas, if the proposal analyzed in the Draft Civil Code were adopted, spouses would regulate their relationship concerning lifetime care through other legal instruments.

Key words: life care contract, inheritance contract, succession contracts, contracts in succession law.